Người Cai Ngục và Hội Chứng Người Hùng Rẻ Tiền

Chào bạn,

Bạn có bao giờ cảm thấy mệt mỏi khi phải ngồi kè kè sát bên canh chừng con học, trong khi bạn còn hàng tá công việc cần giải quyết?

Bởi vì chỉ cần buông ra vài phút, chúng lại len lén vẽ vời bậy bạ trong giấy nháp? Hay rút điện thoại chơi game dưới gầm bàn?

Bạn có bao giờ phải bực dọc theo sát nhân viên của bạn, cài phần mềm theo dõi màn hình, vậy mà họ vẫn không chịu làm việc? (Trong khi tiền lương bạn vẫn trả đủ hàng tháng?)

Bài viết này, Khanh chia sẻ vấn đề nhức nhối này của Khanh, và cũng là của bạn - người cha/mẹ/quản lý/leader … đang hằng ngày cố gắng kiểm soát con cái/nhân viên của mình trong sự bất lực.

Câu hỏi đau đáu là: “Tôi phải làm gì để các con/nhân viên của mình tự giác học tập, làm việc - mà không cần tôi phải đóng vai người cảnh sát; tay lúc nào cũng kè kè cái còi và cây gậy đứng sát bên?”

Câu chuyện dưới đây là cuộc trò chuyện giữa Khanh và Higher Self của mình. (nhân vật Khanh trong câu chuyện)

Nào, chúng ta bắt đầu nhé!

—

8h30 sáng,
Cà phê Highland.

Hai cu nhóc tôi đang ngồi học bàn bên cạnh. Tôi ngồi góc bàn bên này, cách 3m, vị trí có thể quan sát được hết nhất cử nhất động của tụi nhỏ.

Tôi nhìn vào màn hình laptop của mình. Nhưng mắt cứ láo liên quan sát nhất cử nhất động của bọn trẻ.

Trên trình duyệt, tab Zalo và tab Facebook bật sẵn.
Những dấu hiệu tin nhắn mới đỏ lòm, kích thích.

—

Tôi thấy thằng út ngồi chồm qua thằng anh, kể lể một câu chuyện phiêu lưu với giọng thì thầm, lén lút. Thằng anh thì đang che quyển tập, vẽ tỉ mỉ lên tờ giấy nháp một hình người que cầm cây kiếm ánh sáng.

Máu nóng trong người tôi nổi lên. Tôi thấy cơn giận nổi dậy rần rần. Rõ ràng, sáng nay tôi đã ngồi dặn đi dặn lại, với giọng đe dọa rõ ràng “Tụi con PHẢI học tập trung hôm nay cho ba!”.

Vậy mà bây giờ… không đứa nào để lời nói của tôi vào trong đầu gì cả.

Tôi định đập tay mạnh xuống bàn, quát lớn để “chỉnh đốn” lại thái độ học tập chểnh mảng.

Nhưng một giọng nói lạnh băng vang ngay bên tai, làm tôi giật nảy mình.

“Cậu định làm gì? Chửi mắng, đe dọa chúng à? ”

Khanh (higher self trong tâm trí tôi) ngồi bên ghế Sofa bên cạnh, khoanh tay nhìn tôi với ánh mắt khinh miệt.

Tôi gằn giọng (lửa giận không hề dịu đi): “Cậu không thấy à? Hai đứa đang mất tập trung. Giờ này đang môn toán, mà tụi nó ngồi kể chuyện tưởng tượng tào lao, vẽ vời bậy bạ. Tôi phải uốn nắn chúng. Không là hỏng hết buổi sáng”

Khanh cười khẩy: “Tào lao? Cậu gọi trí tưởng tượng là tào lao và vẽ vời sáng tạo là bậy bạ?

Cậu có biết khi chúng ‘vẽ vời’ và ‘kể chuyện’, não bộ con cậu đang kích hoạt Mạng lưới Mặc định (Default Mode Network) để liên kết các nơ-ron thần kinh sáng tạo không?

Cậu muốn nuôi dạy những cỗ máy chỉ biết điền đáp án đúng, hay những con người biết tư duy?"

Tôi phản đối: “Nhưng đây là giờ học! Kỷ luật là trên hết”

Khanh nhếch môi “Kỷ luật? Cậu nhìn lại mình đi.

Cậu đang canh chừng con cái như một Người Cai Ngục. Một người cai ngục thì không thể làm việc được, vì mắt hắn phải dán vào tù nhân.”

Cậu phàn nàn là cậu không tập trung được? Đương nhiên! Vì não bộ cậu đang ở chế độ Cảnh giác (Vigilance Mode). Cậu đang săn lùng lỗi sai của con, thay vì săn lùng ý tưởng cho công việc của mình."

Khanh ghé sát mặt tôi, thì thầm: "Cậu sợ cái gì? Sợ rằng nếu cậu buông lỏng một chút, chúng sẽ dốt nát sao? Đó là sự ngạo mạn. Cậu không tin vào khả năng tự học của con mình. Cậu nghĩ chúng là những sinh vật khiếm khuyết cần cậu nặn từng chút một."

Tôi cứng họng. Tôi chưa bao giờ nghĩ sự quan tâm của mình lại là sự thiếu tin tưởng.

Khanh chỉ vào 2 tab Zalo, và Facebook trên màn hình của tôi. “Và cậu cũng đang đối xử với học viên của mình giống y hệt vậy!”

Tôi phản ứng ngay: “Không đúng! Các mentee, học viên của tôi đăng bài đặt câu hỏi trong nhóm, còn đây là các tin nhắn Zalo họ hỏi tôi. Họ cần tôi ngay lúc này. Tôi chỉ đang giúp họ, đó là trách nhiệm của một người mentor tận tụy.”

Khanh đưa tay lên touchpad, nhấp vào một đoạn hội thoại trên Zalo, đọc lớn: “Thầy ơi, điền vào file Thống kê Deepwork này ntn? E ko rành Google Sheet, thầy chỉ giúp e với.”

Khanh: “Cậu cảm thấy thế nào khi đọc tin nhắn này!”

Tôi: “Tôi sẽ quay video hướng dẫn họ. Tôi muốn họ thực hành được”

Khanh lắc đầu: “Không đúng. Hãy nói sự thật nào!”

Tôi im lặng.

Khanh phán một câu xanh rờn: “Cậu thấy SƯỚNG.
Cậu thấy mình Quan Trọng. Cậu thấy mình là Người Vĩ Đại, là Người Đáng Tin Cậy, … là Đấng Cứu Thế!”

Tôi há mồm.

Khanh: “Mỗi tiếng ting của Zalo, hay Facebook bắn vào não cậu một tia Dopamine và Serotonin. Nó vuốt ve cái Tôi của cậu:
Thầy Khanh ơi, thầy thật giỏi, chúng em cần thầy!
Khanh ơi, anh người người quan trọng nhất. Anh là cái rốn của Vũ Trụ”

Tôi nhăn mặt khó chịu.

“Cậu bị nghiện cái cảm giác được làm Người Hùng (Hero Complex)”

Khanh tắt hẳn Zalo và Facebook. Quay lại nói:

“Một người thầy vĩ đại không phải là người giải đáp mọi câu hỏi ngay lập tức.

Đó là người biết Im Lặng để học trò tự tìm câu trả lời.

Khi cậu trả lời ngay lập tức, cậu đang tước đi của họ cơ hội quý giá nhất: Cơ hội được Vật lộn (Struggle).

Chính trong sự vật lộn đó, các synap thần kinh mới được nối lại bền vững. Cậu giải đáp giúp họ, họ sướng lúc đó, nhưng não họ vẫn phẳng lì."

Tôi: “Vậy tôi phải làm lơ họ à? Họ trả tiền cho tôi mà.”

Khanh: "Họ trả tiền để cậu dẫn dắt họ đi đến đích, không phải để cậu cõng họ trên lưng.

Cậu đang biến mình thành cái nạng gỗ của họ. Cậu càng giúp nhanh, họ càng què quặt.

Cậu đang dùng sự bận rộn rẻ tiền đó để trốn tránh việc quan trọng thực sự: Đó là tạo ra những giáo trình sâu sắc, những chiến lược tầm cao."

Khanh chỉ tay vào hai con tôi.

Khanh: "Và với lũ trẻ cũng thế. Hãy để chúng vẽ. Hãy để chúng nói chuyện một chút. Hãy để chúng chán.

Sự nhàm chán là mẹ đẻ của sáng tạo.

Cậu cứ kè kè bên cạnh, chúng sẽ sinh ra cơ chế đối phó: Giả vờ học.

Chúng sẽ học cách làm hài lòng 'Cai ngục' chứ không học kiến thức."

Tôi liếm môi: “Vậy tôi phải làm sao? Tôi không thể ngồi đây mà không nhìn chúng?”

Khanh xách laptop của tôi về một bàn hướng ra cửa sổ, quay lưng về hướng lũ trẻ.

“Vậy thì lại đây, đừng ngồi đó nữa”

“Nhỡ chúng không học thì sao?”

Khanh nghiêm giọng: “Thì để chúng chịu hậu quả. Để chúng trả giá. Thất bại sớm là vắc xin tốt nhất để chúng trưởng thành.

Cậu bao bọc chúng khỏi thất bại bây giờ, sau này đời sẽ ném vào chúng những bài học đau đớn hơn gấp ngàn lần”

Tôi liếm môi, rồi gật đầu.

“Cậu phải chọn: Một ông bố thông thái bây giờ hay những đứa con yếu đuối, lệ thuộc sau này?”

“Và đối với học viên cậu cũng vậy, hãy thông báo với họ rằng cậu chỉ trả lời tin nhắn 11h và 4h chiều.

Và cho họ ít nhất 12h để tự vật lộn, suy ngẫm.
Cậu hãy loại bớt những người chỉ muốn món ăn dâng sẵn tận miệng, giữ lại những người biết tư duy.

Đừng biến mình trở thành một cái Tổng đài 1080. Hãy hành xử như một Mentor chiến lược thực thụ”

Tôi nhìn Khanh. Lời nói anh tuy như cứa dao, nhưng chúng cắt nát vào sự ngụy biện của tôi.
Tôi nhận ra mình đã thật yếu đuối. Tôi kiểm soát con tôi vì sợ chúng không biết cách tập trung kiếm tiền sau này.
Tôi trả lời học viên 24/7 vì sợ họ trách tôi, bỏ rơi tôi; vì sợ bản thân mình không xứng đáng để nhận số tiền họ đã đóng cho tôi.

Tôi đang làm mọi thứ chỉ để tìm cảm giác an toàn.

Tôi đứng dậy, bước qua bàn 2 con: “Giờ ba tập trung làm việc tới 10h30, 2 con tự học, học xong mới đi ăn cơm, không học xong thì ba ngồi chờ 2 con”

Hai đứa “Dạ”, tôi thấy chúng thở phào vì được giải phóng.

Trưa hôm đó, 3 cha con ăn cơm muộn 45 phút. Cuối giờ học, 2 đứa phải chạy nước rút để hoàn thành bài tập để được đi ăn cơm.

Chúng đã học được rằng: Không có bữa ăn nào miễn phí, kể cả từ ba của chúng. Mọi bữa ăn chỉ có được thông qua làm việc.

Trưa 11 giờ, em học viên sáng nhắn lại cho tôi: “Em tự mò được rồi anh ạ! Cảm ơn anh.”

Tôi mỉm cười, nhắn lại một câu khích lệ. Tôi nhận ra rằng: Khi chúng ta tĩnh lặng một cách có chủ đích (active idleness), thế giới sẽ tự động vận hành tốt hơn rất nhiều - theo những cách ta không ngờ đến.

Chiều hôm đó, tôi ghi chú vào Obsidian của mình bài học mới này.

Ngày 2025-xx-xx

Topic: Micromanagement & The Hero Trap | State: Deep Work Recovery

🧠 Insight: Cai Ngục hay Người Dẫn Đường?

1. Với Con Cái: Từ "Cai Ngục" (Policeman) $\to$ "Người Tin Tưởng" (Trusting Observer)

• Sai lầm: Ngồi canh chừng, bắt bẻ từng hành vi nhỏ (vẽ, nói chuyện).

  • Cơ chế não bộ: Kích hoạt Vigilance Mode (Cảnh giác) ở Bố $\to$ Không thể tập trung làm việc riêng.

  • Hệ quả ở Con: Mất Psychological Safety (An toàn tâm lý). Con chuyển sang chế độ đối phó (Fake Work) hoặc phụ thuộc. Trí tưởng tượng (DMN) bị coi là lỗi sai.

• Giải pháp: Quản lý theo Kết quả (Outcome), không quản lý vi mô (Micromanage).

  • Hành động: Tách không gian. "Khuất mắt trông coi".

  • Tư duy: Chấp nhận sự "lộn xộn" trong quá trình học. Vẽ vời có thể là cách con tư duy. Để con chịu trách nhiệm với thất bại (nếu lười).

2. Với Học Viên: Từ "Đấng Cứu Thế" (Savior) $\to$ "Người Thầy Chiến Lược" (Strategic Mentor)

• Sai lầm: Trả lời tin nhắn ngay lập tức (Instant Gratification).

  • Cơ chế: Nghiện Dopamine (thông báo) và Serotonin (cảm giác mình quan trọng/được cần đến).

  • Hệ quả: Tạo ra những học viên "ký sinh", lười tư duy (Learned Helplessness). Bản thân mentor bị phân mảnh thời gian (Time Fragmentation).

• Giải pháp: Tạo khoảng trống cho sự vật lộn (The Struggle).

  • Quy tắc: Batch Processing. Chỉ check tin nhắn 2 khung giờ/ngày.

  • Tư duy: "Sự im lặng của mình là cơ hội để họ lớn lên."

3. Action Plan (Kế hoạch hành động):

• Physical Boundary: Khi làm việc, không ngồi chung bàn với con nếu không thể kiềm chế việc nhắc nhở. Ngồi cách xa và xoay lưng lại với con.

• Digital Wall: Cài đặt Extension Blocked Site để chặn hết website Facebook, Zalo, tin tức trong giờ làm việc.

• Announcement: Thông báo với học viên/mentee về quy tắc phản hồi mới. (Ví dụ: "Khanh sẽ gom câu hỏi và trả lời vào cuối ngày để đảm bảo chất lượng sâu sắc nhất").

• Mental Shift: Khi thấy lo lắng (con có học không? học viên/mentee có giận không?), hãy hít thở và tự nhủ: "Tin tưởng là dạng cao nhất của tình yêu."

4. Suy ngẫm cuối ngày:

• Hôm nay mình đã để cho ai tự đứng trên đôi chân của họ chưa? Hay mình lại chạy đến làm cái nạng khiến họ què quặt thêm?

Tải Inforgraphic tóm tắt bài viết.