2am và Những Người Lạ Nhảy Múa

Chào bạn, Khanh đây!
Hôm nay chúng ta sẽ đi sâu vào tâm lý bí ẩn và đớn đau của những người bị lệ thuộc vào thuật toán mạng xã hội, đến mức sẵn sàng hủy hoại sức khỏe của chính mình.

Ghi chú: Tên các nhân vật trong truyện được thay đổi (để không lộ thông tin của Mentee)

Chúng ta bắt đầu nhé.

–

10 giờ sáng. Tôi ôm Macbook ngồi ở quán cà phê sách quen thuộc, nhưng chuyển sang khu vực ghế sofa êm ái hơn.

Hai cậu nhóc sau khi vật lộn với các chương toán, xin phép ba nghỉ giải lao 30 phút.
Hai đứa bắt đầu kể các câu chuyện tưởng tượng về siêu nhân, anh hùng, rồi nhập vai luôn vào các anh hùng đó, đứng khoa chân múa tay.

Tôi mở lại note của sách Dopamine Nation (Quốc Gia Dopamin) của Anna Lembke, ghi chú thêm 1 số trích dẫn quý giá.

Rồi tôi mở zalo, thấy Avatar của Vân hiện dấu đỏ - một mentee của tôi. Em là mẹ đơn thân, 1 con nhỏ, làm nghề coach xây dựng thương hiệu cá nhân cho người nổi tiếng.

Ngoài mặt, chúng tôi là mentor-mentee, trong lòng tôi thì xem em như đứa em gái nhỏ.

Tin nhắn lần này không khoe chiến tích có khách hàng mới như thường lệ, mà là những dòng tâm sự đầy tin tưởng.

Phần 1: Cơn khát tự do nửa đêm.

Anh Khanh ơi, em lại "sập nguồn" rồi. Tối qua em cho bé ngủ lúc 10h. Em tự nhủ sẽ ngủ sớm để sáng nay viết bài hướng dẫn cho khách. Xong em cầm điện thoại lên "xả hơi" một tí... rồi em lướt TikTok đến 2 giờ sáng.

Tôi nhíu mày đọc tiếp, cảm nhận sự mệt mỏi trong từng câu chữ.

Sáng nay đầu em như búa bổ, mắt không mở nổi. Em biết là sai, em hận bản thân mình lắm, nhưng cứ đến đêm là em không dừng được. Cảm giác như đó là lúc duy nhất em được sống cho mình.

Tôi thấy thương nhiều hơn trách. Vân trước giờ không nghiện Tiktok. Em bị sa chân, và nghiện cảm giác được làm chủ thời gian của mình, sau một ngày chăm sóc con nhỏ và coaching cho khách hàng.

Tôi mở Obsidian, vẽ nhanh “Vòng Lặp Trả Thù Giấc Ngủ”, rồi nhắn chậm rãi qua Vân.

Vân, em không lười, em đang tìm cảm giác tự do.
Em xem hình này ha

Em đang “trả thù” lại ban ngày bận rộn bằng cách cướp đi thời gian của ban đêm.
Nhưng em lại cướp đi thời gian của chính mình vào ngày mai.

3 giờ vào Zoom nhé (cuộc hẹn thường lệ). Anh sẽ chỉ em cách “đòi lại tự do” em mong muốn, mà không cần hủy hoại cơ thể…

Phần 2: Chúng ta thường ăn Junk Food

15h00. Vân vào Zoom, giọng em khàn đặc, rõ ràng là hậu quả của việc thức trắng đêm.

"Em vừa ngủ trưa dậy, li bì. Không có chuông báo thức chắc em không dậy nổi, không gặp anh luôn.
Em thấy mình tệ quá anh ạ,"
Vân mệt mỏi, chớp chớp đôi mắt đỏ quạch.
"Em làm mẹ mà không gương mẫu, sức khỏe thì đi xuống..."

Tôi mỉm cười hiền từ để Vân thư giãn
“Vân, nghe anh ha.
Em đang khát nước, em khát tự do.
Rồi em uống nước biển … là nội dung Tiktok, không bao giờ cạn.
Nước biển làm em đỡ khát ngay lúc đó, nhưng càng uống, em càng khát.
Nước biển sẽ làm em nôn mửa, tiêu chảy, thận quá tải, rút nước từ các tế bào để tiêu hóa lượng muối thừa.
Sau đó em sẽ bị chóng mặt, mệt mỏi, mê sảng.
Cuối cùng, cơ thể em sẽ co giật, hôn mê và tử vong”

Vân vừa nghe vừa liếm môi lia lịa.
Tôi phì cười, rồi tạo một bảng so sánh về “Thực Đơn Dopamin”
Tôi vừa vẽ vừa giải thích.

Vân hí hoáy ghi chép vào sổ tay.
Tôi dừng một chút, chờ đợi, rồi giảng giải thêm.

“Sau 10 giờ đêm, não em đã kiệt sức (Decision Fatigue). Em đã ra quá nhiều quyết định nhỏ nhặt trong ngày. Em không còn đủ ý chí để chống lại thuật toán của Tiktok hay Facebook nữa.

1 bên là hàng ngàn kỹ sư được trả hàng triệu đô la để hack vào não em.
1 bên là bộ não đã kiệt quệ, mệt mỏi sau một ngày dài chăm con, coaching cho khách hàng.
Em nghĩ phần thắng sẽ thuộc về ai nào?

Vân cười vui vẻ.
“Em hiểu ạ, vậy giờ em làm sao anh?”

“Phải dùng chiến thuật em ạ. Anh gọi nó là “Giờ Giới Nghiêm Kỹ Thuật Số” ha.
Em cài báo giờ, cứ đến 10h tối, em rút dây cắm cục wifi ra. Cất điện thoại sang phòng khác”

Vân cắn môi nhẹ, vẻ bứt rứt
“Nhưng chán quá thì sao anh? Ý em là, em không thể ở yên với các suy nghĩ nội tâm của mình, em cảm giác như mình bị hành hạ bởi chính bộ não của mình”

Tôi gật gù thông cảm.
“Vấn đề của em chắc cả thế giới này đều bị chớ không chỉ riêng em.
Anh cũng thế mà”
Tôi thú nhận thật lòng.

“Em có thể chuẩn bị một cuốn sách nhẹ nhàng và một cuốn sổ tay ở đầu giường.
Khi con em ngủ, đó là lúc em tự do, nhưng thời gian đó là để nuôi dưỡng tâm hồn em, chớ không phải để đầu độc nó”

“Vâng anh, em biết là xem các video ngắn 15s chẳng có thông tin bổ ích gì cho sự nghiệp của mình”

“Ừm, em hãy ôm lấy sự chán chường, vì trong tĩnh lặng, em sẽ tìm thấy khởi nguồn của sự sáng tạo”

Phần 3: Cai Nghiện Cho Tâm Hồn

Vân xin phép rời Zoom sớm để nghĩ ngơi. Trông em có vẻ quyết tâm.
Sức khỏe của em phụ thuộc vào điều đó.

Tôi mở Obsidian, ghi chép lại session log này.

—
date: 20xx-xx-xx
mentee: Vân - Personal Branding Coach
topic: Revenge Bedtime Procrastination & Digital Addiction
tags: dopamine-detox, mental-health, creativity, sleep
—

Session Log: Thoát Khỏi "Sự Trả Thù Giấc Ngủ"

1. Chẩn Đoán (The Diagnosis)

• Triệu chứng: Thức khuya vô thức lướt MXH (Doomscrolling) dù cơ thể kiệt sức.
• Nguyên nhân tâm lý: Revenge Bedtime Procrastination.
  • Vân cảm thấy mất kiểm soát vào ban ngày (do con cái, công việc).
  • Ban đêm là lúc duy nhất em ấy có quyền kiểm soát -> Dùng MXH để khẳng định quyền tự chủ (một cách lệch lạc).

2. Cơ Chế Thần Kinh (Neuroscience)

• Vòng lặp Dopamine:
  • TikTok, Facebook, Video Short cung cấp Variable Reward (Phần thưởng ngẫu nhiên) → Kích thích não bộ như đánh bạc.
  • Ánh sáng xanh (Blue Light) ức chế Melatonin -> Gây mất ngủ sinh học -> Sáng hôm sau mệt mỏi -> Ý chí yếu -> Lại lướt TikTok (Vòng luẩn quẩn).

3. Chiến Lược Can Thiệp (Intervention)

A. The "Wifi Kill Switch" (Công tắc Wifi)

• Biện pháp vật lý mạnh nhất: Rút modem hoặc dùng Smart Plug để tự động tắt Wifi lúc 10PM.
• Loại bỏ Choice (Sự lựa chọn). Khi không có mạng, não buộc phải chọn việc khác (ngủ hoặc đọc sách).

B. Thay Thế Hành Vi (Habit Replacement)

• Thay vì "Lướt để xả stress" -> Chuyển sang "Relax chủ động".
• Gợi ý cho Vân:
  • Ngâm chân nước nóng (Thư giãn cơ thể).
  • Viết "Morning Pages" vào buổi tối (Xả hết suy nghĩ trong đầu ra giấy để ngủ ngon).

4. Lời Khuyên Cho Coach

"Input chất lượng thấp (TikTok trend rác) sẽ tạo ra Output chất lượng thấp (Bài viết hời hợt). Muốn viết sâu, phải sống sâu."

—

Suy ngẫm (Reflection):

Tôi đã chuyển tất cả quy trình làm việc của mình sang máy tính từ nhiều năm nay. Hầu như không cần dùng đến Smartphone.
Chỉ sử dụng App ngân hàng, và báo giờ.
Tôi sẽ hướng dẫn các mentee của mình các bước này.

Vân cần thời gian để cai nghiện. Mong em sớm hiểu giấc ngủ không phải là lười biếng hay lãng phí thời gian, đó là thời gian chăm sóc cho não bộ và là khoản đầu tư sinh lời nhất cho một Solopreneur - một Coach thông thái với bộ não sắc bén.

Tôi gấp máy tính lại. Trời đã nhá nhem tối.
“Ăn chiều nào hai con, nay 3 ba con mình ăn bún măng gà nhé”
“Yeah, bún bòooo… đi ba ơi” - 2 đứa đồng loạt cất sách vở rồi tíu tít đi trước tôi, nhảy chân sáo ra khỏi quán.

Tôi đi sau, mỉm cười.

“Vân à, đôi khi chiến thắng vĩ đại của bản thân không phải là vượt qua núi cao, biển rộng, mà là chiến thắng ngón tay cái của chính mình.

Khi em rời được màn hình điện thoại, là lúc em cảm nhận được những niềm vui nhỏ nhặt, diệu kỳ trong cuộc sống của mình.

Cũng như anh lúc này đây”

Thân,
Khanh.
Tác giả sách/Mentor hiệu suất.